1. Τι εννοούμε με τον όρο «αισθητηριακές διαταραχές» (Sensory Processing Disorders, SPD);
Α: Οι αισθητηριακές διαταραχές περιγράφουν δυσκολίες στην αντίληψη, επεξεργασία ή απάντηση σε ερεθίσματα από τις αισθήσεις (αφή, όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση, ισορροπία/προσανατολισμός και ιδιοδεκτικότητα). Αυτό μπορεί να σημαίνει υπερευαισθησία (π.χ. αποστροφή σε δυνατούς ήχους ή σε ντύσιμο), υποευαισθησία (π.χ. αναζήτηση ισχυρών ερεθισμάτων) ή προβλήματα ρύθμισης/οργάνωσης της αντίδρασης σε αισθητηριακά ερεθίσματα.

2. Τι είναι οι «διαταραχές σίτισης» στα παιδιά (Pediatric Feeding Disorders, PFD) και πώς διαφέρουν από το «επιλεκτικό φαγητό»;
Α: Οι διαταραχές σίτισης (PFD) είναι μια ευρεία, πολυπαραγοντική κατάσταση όπου το παιδί δεν τρώει ή πίνει με τρόπο που είναι κατάλληλος για την ηλικία του, και αυτό συνοδεύεται από ιατρικά, διατροφικά, δεξιότητας ή/και ψυχοκοινωνικά προβλήματα. Το «επιλεκτικό» (picky) φαγητό είναι συχνά μέρος διαφορετικού εύρους: όταν το περιορισμένο φάσμα τροφών προκαλεί σημαντικά προβλήματα (π.χ. απώλεια βάρους, θρεπτικές ελλείψεις, δυσλειτουργία οικογενειακού γεύματος), τότε μιλάμε για PFD ή, ανάλογα με τα συμπτώματα, για διαγνώσεις όπως η Διαταραχή Περιορισμένης Πρόσληψης Τροφίμων (Avoidant Restrictive Food Intake Disorder, ARFID).

3. Ποια είναι η σχέση ανάμεσα σε αισθητηριακές διαταραχές και προβλήματα σίτισης;
Α: Υπάρχει στενή και καλά τεκμηριωμένη σύνδεση. Πολλά παιδιά με δυσκολίες στην επεξεργασία αισθητηριακών ερεθισμάτων αντιδρούν αρνητικά σε υφές, θερμοκρασίες, οσμές ή γεύσεις — πράγμα που μπορεί να οδηγήσει σε αποφυγή συγκεκριμένων τροφών, έντονη επιλεκτικότητα, ή φόβους κατά το φαγητό. Η αισθητηριακή υπερευαισθησία στην υφή/γεύση είναι ένας από τους συχνότερους μηχανισμούς πίσω από την περιοριστική σίτιση και ο ίδιος μηχανισμός περιγράφεται συχνά σε ARFID και PFD.

4. Πόσο συχνές είναι αυτές οι καταστάσεις;
Α: Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν. Οι μελέτες δείχνουν ότι προβλήματα σίτισης είναι πολύ συχνά στην πρώιμη παιδική ηλικία και οι PFD/ARFID φαίνεται ότι αναγνωρίζονται όλο και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια.

5. Ποιες είναι οι συνηθέστερες αιτίες / παράγοντες κινδύνου;
Α: Είναι πολυπαραγοντικές: νευροαναπτυξιακές διαταραχές (π.χ. αυτισμός, συχνή συνύπαρξη με SPD), ιστορικό πρόωρου τοκετού, δυσφαγία/αναπνευστικά προβλήματα, οδοντιατρικά προβλήματα, τραυματικές εμπειρίες φαγητού (π.χ. πνιγμονή), οικογενειακοί/πρακτικοί παράγοντες και ψυχολογικοί παράγοντες. Επιπλέον, η αισθητηριακή ευαισθησία είναι σημαντικός διαμεσολαβητής που αυξάνει τον κίνδυνο για σοβαρά προβλήματα σίτισης.

6. Ποια συμπτώματα πρέπει να ανησυχούν τους γονείς;
Α: Σημεία που χρήζουν αξιολόγησης: ανεπαρκής αύξηση/απώλεια βάρους, επαναλαμβανόμενοι έμετοι/δυσφαγία, επίμονη/ακραία επιλεκτικότητα (π.χ. λίγες τροφές για μεγάλο διάστημα), αποφυγή φαγητού που επηρεάζει κοινωνική λειτουργία ή καθημερινότητα, και συμπτώματα που φαίνονται συνδεδεμένα με επαγγελματική/ιατρική κατάσταση (π.χ. καθυστέρηση ομιλίας που συνδέεται με στοματοκινητικές δεξιότητες). Όταν υπάρχει αμφιβολία, καλό είναι να αξιολογηθεί πολύπλευρα.

7. Πώς γίνεται η αξιολόγηση; Ποια επαγγέλματα συμμετέχουν;
Α: Η αξιόπιστη αξιολόγηση είναι διεπιστημονική: παιδίατρος/παιδογαστρεντερολόγος, λογοθεραπευτής (διερεύνηση κατάποσης / στοματοκινητικών δεξιοτήτων), εργοθεραπευτής (αισθητηριακή αξιολόγηση και επεξεργασία), διαιτολόγος/διατροφολόγος (τροφικές ελλείψεις/ενέργεια) και παιδοψυχολόγος/ψυχίατρος όταν υπάρχουν ψυχολογικά ή συμπεριφορικά στοιχεία. Η αξιολόγηση περιλαμβάνει ιατρικό ιστορικό, ανάπτυξη, φυσική εξέταση, παρατήρηση γεύματος και, αν χρειάζεται, εργαστηριακούς/απεικονιστικούς ελέγχους.

8. Ποιες είναι οι κύριες θεραπείες/παρεμβάσεις;
Α: Θεραπείες εξατομικεύονται και συνήθως συνδυάζουν:

• Διατροφική/ιατρική διαχείριση (διόρθωση ελλείψεων, ενίσχυση πρόσληψης)·
• Στόχευση δεξιοτήτων σίτισης από λογοθεραπεία (κατάποση, στοματοκινητικές δεξιότητες)·
• Εργοθεραπεία με αισθητηριακές προσαρμογές και προοδευτική έκθεση σε νέες υφές/γεύσεις·
• Συμπεριφορικές παρεμβάσεις (π.χ. εξατομικευμένες τεχνικές ενίσχυσης, συστηματική έκθεση)·
• Οικογενειακή/γονεϊκή εκπαίδευση και υποστήριξη. Οι συνδυασμένες, διεπιστημονικές προσεγγίσεις έχουν τα καλύτερα αποτελέσματα.

9. Τι γίνεται με φάρμακα;
Α: Δεν υπάρχει «ένα» φάρμακο για SPD ή PFD. Φαρμακοθεραπεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για ύφεση των συμπτωμάτων (π.χ. για άγχος, διαταραχές ύπνου ή συμπτωματική διαχείριση σε συννοσηρότητες) αλλά δεν αποτελεί κύρια θεραπεία για καταστάσεις όπως η αισθητηριακή δυσανεξία ή δεξιότητες σίτισης. Η απόφαση για φάρμακα γίνεται από ειδικό μετά από προσεκτική αξιολόγηση.

10. Ποια είναι η πρόγνωση; Μπορεί το παιδί να «βελτιωθεί»;
Α: Πολλά παιδιά βελτιώνονται σημαντικά με έγκαιρη, κατάλληλη και διεπιστημονική παρέμβαση — ειδικά όταν αντιμετωπίζονται οι ιατρικές αιτίες και δουλεύονται οι δεξιότητες σίτισης και η αισθητηριακή ανεκτικότητα. Ωστόσο, κάποια παιδιά χρειάζονται μακροχρόνια υποστήριξη και παρακολούθηση, και η έκβαση εξαρτάται από τη βαρύτητα, τα συνοδά προβλήματα και την έγκαιρη παρέμβαση.

11. Πότε πρέπει να αναζητήσω βοήθεια;
Α: Όταν το παιδί χάνει βάρος ή δεν κερδίζει σωστά βάρος, έχει συμπτώματα δυσφαγίας/πνιγμονής, εμφανίζει έντονη και μακροχρόνια αποφυγή φαγητών που επηρεάζει τη διατροφή ή την καθημερινότητα, ή όταν το φαγητό γίνεται πηγή άγχους/σύγκρουσης στο σπίτι. Επίσης αν υπάρχει συσχέτιση με αναπτυξιακά προβλήματα (π.χ. αυτισμός) ή ιατρικές παθήσεις.

12. Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν καθημερινά;
Α: Κάποια πρακτικά βήματα: σταθερό & ευχάριστο περιβάλλον γεύματος, μικρά βήματα έκθεσης σε νέες τροφές, αποφυγή πίεσης/τιμωρίας, χρήση θετικής ενίσχυσης, συνεργασία με επαγγελματίες, παρακολούθηση της θρέψης και ανάθεση ρεαλιστικών στόχων (π.χ. δοκιμή μίας νέας τροφής σε μικρή ποσότητα). Η υπομονή και η ρουτίνα βοηθούν.

Σύνοψη

Οι αισθητηριακές διαταραχές και οι διαταραχές σίτισης στα παιδιά είναι συχνά συσχετιζόμενες καταστάσεις με πολλαπλούς αιτιολογικούς παράγοντες (νευροαναπτυξιακοί, ιατρικοί, περιβαλλοντικοί). Η διάγνωση και η θεραπεία απαιτούν διεπιστημονική προσέγγιση (παιδίατρος, εργοθεραπεία, λογοθεραπεία, διαιτολόγος, ψυχολόγος) και στοχευμένες παρεμβάσεις που συνδυάζουν εκπαίδευση δεξιοτήτων σίτισης, αισθητηριακή δουλειά και διατροφική υποστήριξη. Η έγκαιρη παρέμβαση είναι εξαιρετικά σημαντική.

Βιβλιογραφία

1. Goday PS, Huh SY, Silverman AH, et al. Pediatric Feeding Disorder: Consensus Definition and Conceptual Framework. Pediatrics. 2019.
2. Passarello N, et al. Sensory Processing Disorders in Children and Adolescents. (Review, PMC) 2022.
3. Menzel JE, et al. Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder: Review and Recent Advances (ARFID review) 2024.
4. Nicholls-Clow R, et al. Avoidant/restrictive food intake disorder: Systematic review & meta-analysis. (ARFID prevalence meta-analysis).
5. Mitchell AW, et al. Sensory processing disorder in children ages birth-3 years: Systematic review. 2015.